Khám phá các kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa đầy mê hoặc

Lịch sử Việt Nam luôn ẩn chứa vô vàn điều thú vị, đặc biệt là những nét văn hóa, phong tục tập quán thể hiện qua trang phục và kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa. Những mái tóc không chỉ là phương tiện làm đẹp mà còn phản ánh địa vị xã hội, tín ngưỡng và sự tinh tế trong thẩm mỹ của người phụ nữ qua từng triều đại. Bài viết này của Lyve sẽ cùng bạn du hành ngược thời gian, khám phá vẻ đẹp độc đáo của những kiểu tóc cổ truyền đã làm nên nét duyên dáng cho phái đẹp Đại Việt.

Nguồn gốc và Giá trị lịch sử của các kiểu tóc Việt cổ

Việc nghiên cứu về kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa, đặc biệt là các triều đại Lý – Trần, là một hành trình đầy thử thách nhưng cũng vô cùng hấp dẫn. Nguồn tài liệu và hiện vật còn sót lại từ thời kỳ này rất hạn chế, đòi hỏi các nhà nghiên cứu phải có sự kiên nhẫn, chuyên môn cao để phỏng dựng một cách chân thực nhất. Những nỗ lực này không chỉ giúp chúng ta hình dung được vẻ đẹp của người phụ nữ Việt cổ mà còn góp phần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa, thẩm mỹ của dân tộc.

Khó khăn trong việc tái hiện vẻ đẹp tóc xưa

Số lượng hiện vật và ghi chép còn lại từ thời Lý – Trần vô cùng ít ỏi, chính vì vậy, việc phỏng vẽ và tái hiện lại các kiểu tóc truyền thống là một quá trình vô cùng khó khăn. Các nhà nghiên cứu phải dành hơn một năm để tìm kiếm tư liệu, nghiên cứu sâu rộng, kế thừa và phát triển từ những công trình đi trước. Sau đó, các họa sĩ mất thêm nhiều tháng để phác thảo và chỉnh sửa tỉ mỉ, nhằm đảm bảo sự chính xác và tính nghệ thuật của từng kiểu tóc.

Bộ tranh minh họa các kiểu tóc Lý Trần trong bài viết này là kết quả của dự án “Đại Việt Y Quan” của nhóm Đại Việt Phong Hoa. Đây là một minh chứng rõ nét cho sự cống hiến không ngừng nghỉ để đưa vẻ đẹp mỹ thuật tóc Lý Trần đến gần hơn với công chúng, tạo nền tảng cho việc phỏng dựng trên tóc thật trong tương lai. Những nỗ lực này không chỉ dừng lại ở việc tái tạo hình ảnh mà còn mở ra cánh cửa để chúng ta hiểu sâu sắc hơn về đời sống, văn hóa và gu thẩm mỹ của người phụ nữ Đại Việt.

Kiểu tóc mệnh phụ: Nét quyền quý thời Lý – Trần

Trong xã hội Lý – Trần, các kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa được phân hóa rõ rệt theo tầng lớp. Tóc mệnh phụ, tức là tóc của những người phụ nữ có địa vị cao trong xã hội, thường có những đặc điểm nổi bật, thể hiện sự sang trọng và quyền quý. Ba kiểu tóc đặc trưng được phát hiện trên các mảnh gạch trang trí hình người từ thời Lý – Trần tại Kim Mã, Cầu Giấy và Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội), hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Quốc gia Hà Nội, đã minh chứng cho điều này.

Cả ba phong cách tóc cổ truyền này đều có đặc điểm nổi bật là phần tóc bồng ra ôm hai bên rìa mặt, từ thái dương cho đến hết gò má. Điều này làm nổi bật gương mặt tròn trịa, phúc hậu của người phụ nữ Lý – Trần, một chuẩn mực vẻ đẹp được ưa chuộng thời bấy giờ. Phần tóc mái trước trán được vuốt lên trên, không rẽ ngôi, tạo nên sự thanh thoát và trang nhã. Phía trên búi tóc thường được cài thêm trang sức, mà theo giả thuyết của các nhà nghiên cứu, đó có thể là “lược phát tử” (櫛髮子) – một loại lược cài tóc tinh xảo.

Kiểu tóc số 1.1 (ở giữa trong minh họa) có phần trên của tóc tạo thành hình chữ thập. Có hai cách để tạo hình kiểu tóc này: thứ nhất là từ ba búi tóc, tạo nên sự cầu kỳ và đối xứng; thứ hai là từ một búi tóc cao chính giữa, sau đó cài hai trâm dài bên cạnh. Trước búi tóc ở giữa, một lược phát tử được cài, tương tự như nguyên mẫu trên hiện vật ngói.

Kiểu tóc số 1.2 (bên phải) có phần trên của tóc là một búi lớn, với chiều cao thấp hơn so với kiểu 1.1. Chính giữa búi tóc, một lược phát tử cũng được cài. Để tăng thêm vẻ đẹp, các nhà nghiên cứu đã sáng tạo thêm hai hoa áp mái bằng vàng cài ở phần tóc phồng hai bên mai, nhấn mạnh sự quý phái của kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa này.

Kiểu tóc số 1.3 (bên trái) có phần trên của tóc được tạo hình lệch sang một bên, tạo sự phá cách nhưng vẫn giữ được nét thanh lịch. Giữa búi tóc cũng được cài lược phát tử. Ngoài ra, một trâm tròn bằng vàng được sáng tạo, dựa trên hiện vật trâm Lý – Trần bằng bạc, tham khảo từ bộ sưu tập tư nhân của ông Phúc Nguyễn. Hai bên tóc mai bồng ra được cài thêm hai lược phát tử nhỏ bằng vàng, làm tăng thêm sự lộng lẫy.

Mảnh gạch ngói trang trí hình người thể hiện kiểu tóc phụ nữ Việt thời Lý Trần

Về kết cấu, ba lối tạo kiểu tóc trên từng tồn tại ở các quốc gia khác như Trung Quốc (thời Đường), Nhật Bản (còn được bảo lưu tới hiện tại). Trong bối cảnh triều Lý – Trần, khi các vị quân chủ Đại Việt chủ trương học hỏi, tiếp thu những tinh hoa của nền văn minh Hoa Hạ, việc phụ nữ Việt ở giai đoạn này để kiểu tóc cổ trang như trên là hoàn toàn có cơ sở và mang tính hợp lý về mặt lịch sử.

Trang sức được sáng tạo dựa trên ghi chép về “lược phát tử” (櫛髮子) trong “Nhật dụng thường đàm” (日用常談) của Phạm Đình Hổ, cùng với các hoa văn trên hiện vật thời Lý – Trần. Chất liệu vàng được chọn làm chủ đạo cho các trang sức này dựa trên ba lý do chính: thứ nhất, Đại Việt thời Lý có nguồn vàng dồi dào, như Chu Khứ Phi đã ghi trong “Lĩnh ngoại đại đáp” (嶺外代答), miêu tả về những mỏ vàng tự nhiên. Thứ hai, người Việt chuộng sử dụng vàng, thậm chí từng tìm mua đoạn (một loại vải) xe sợi vàng của nhà Tống. Sách “Tống hội yếu tập cảo” (宋會要輯稿) ghi lại sự việc vào năm Thiệu Hưng thứ 26 (1156), Thẩm Cai tâu lên vua Tống về việc người An Nam muốn mua đoạn xe sợi vàng, loại trang phục xa hoa không nên phô trương. Ngoài ra, các mũ phục, ủng, hốt, hài đỏ, đai vàng, đai sừng tê của đoàn sứ thần nhà Lý đều dát vàng. Thứ ba, vàng sở hữu các tính chất vật lý giúp cho việc chế tác trang sức từ kim loại này được thực hiện dễ dàng, tạo nên những món trang sức tóc cổ tinh xảo.

Lược phát tử, phụ kiện cho kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa

Minh họa kiểu tóc mệnh phụ, thể hiện vẻ đẹp của phụ nữ Việt thời xưa

Trên mảnh ngói còn sót lại, hình dáng ba người phụ nữ, với người thứ nhất ngồi khoanh chân thẳng lưng, hai người còn lại hướng mặt về phía người ngồi giữa, người phụ nữ bên trái được chạm khắc trong tư thế quỳ. Từ đó, có thể phỏng đoán rằng người phụ nữ ngồi giữa có địa vị cao hơn hai người còn lại, đồng thời cũng có một vị trí nhất định trong xã hội. Bà có thể là một mệnh phụ, và hai người còn lại hoàn toàn có thể là con gái, con dâu, em gái, vợ lẽ của chồng bà hoặc nữ thị thân thiết của bà. Điều này cho thấy kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa không chỉ là một nét đẹp mà còn là dấu hiệu nhận biết về tầng lớp và vai trò xã hội.

Kiểu tóc búi cao: Phong cách phổ biến của phụ nữ Lý – Trần

Bên cạnh những kiểu tóc cầu kỳ của giới mệnh phụ, phụ nữ Lý – Trần còn ưa chuộng những kiểu búi tóc cao, gọn gàng, phù hợp với đời sống sinh hoạt hàng ngày và cũng không kém phần thanh thoát. Hai kiểu tóc này được phỏng dựng theo hiện vật tượng đầu bùa bằng gốm men vàng Lý – Trần, hiện lưu tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam (Hà Nội). Chúng phản ánh một phần quan trọng của mỹ thuật tóc Lý Trần.

Cả hai kiểu tóc này đều có phần tóc ôm hai bên rìa mặt từ thái dương cho đến gần hết cằm, tạo nên sự mềm mại, nữ tính. Phần tóc mái trước trán được vuốt lên trên, sử dụng nhiều tóc hơn so với các kiểu mệnh phụ, và không rẽ ngôi. Điều này tạo nên một diện mạo tươi sáng, gọn gàng cho người phụ nữ.

Minh họa kiểu tóc phụ nữ Lý Trần, một phong cách tóc cổ điển

Biến tấu búi tóc kết hợp tiểu quan

Kiểu tóc bên trái trong hình minh họa có phần tóc được búi gọn gàng trên đỉnh đầu, không cài thêm trang sức cầu kỳ. Phong cách này có thể kết hợp với việc đội “quan” (冠) – tức là “mũ” (theo “Nhật dụng thường đàm”), tạo nên vẻ ngoài kín đáo và trang trọng. Kiểu tóc bên phải có phần búi lớn hơn, gợi liên tưởng đến dạng thức búi lớn như kiểu tóc Tằng cẩu của đồng bào dân tộc Thái hiện nay, cho thấy khả năng bảo lưu nét văn hóa từ thời Lý. Đối với trang sức, một kim hoa điện lớn được cài giữa búi tóc và một thanh trang sức ngang sát chân búi tóc. Chất liệu vàng vẫn được ưu tiên lựa chọn cho những trang sức tóc này, nhờ tính chất dễ tạo tác và sự phổ biến của kim loại quý này trong thời Đại Việt.

Trong số 19 hiện vật tượng đầu bùa trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, có 4 hiện vật mô tả cách để phần tóc ôm mặt như trên. Điều này cho phép chúng ta nhận định rằng đây là một cách để tóc khá phổ biến với phụ nữ Lý Trần và là một phần đặc trưng của kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa trong giai đoạn này.

Kiểu tóc ngọn bút lông: Dấu ấn độc đáo thời Trần

Một trong những kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa đặc biệt và gây tò mò nhất là kiểu tóc hình ngọn bút lông, được ghi lại trong sử liệu thành văn nhưng không có hiện vật cụ thể. Theo “Trần Cương Trung thi tập” (陳剛中詩集) viết thời nhà Nguyên, quyển 2, đoạn 212, phụ nữ Đại Việt thời Trần được miêu tả: “Phụ nhân cắt tóc ngắn để chừa lại ba tấc, buộc trên đỉnh đầu, uốn phần ngọn rồi buộc lại như bút, không có tóc mai và tóc thừa ở đằng sau, không vuốt sáp hoặc mỡ gì cả.” Đây là một phong cách tóc thể hiện sự giản dị nhưng vẫn có nét độc đáo riêng.

Phỏng dựng kiểu tóc hình ngọn bút lông, một kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa

Nét mộc mạc của mái tóc dân dã

Nghiên cứu thêm từ “Nguyên thi tuyển” (元詩選) và “Kiến văn tiểu lục” (見聞小錄) của Lê Quý Đôn, mô tả này càng được củng cố. Dù không có hiện vật, những ghi chép này cung cấp một cái nhìn quý giá về mái tóc người Việt xưa. Kiểu tóc này được phỏng đoán là phổ biến ở nữ thường dân thời Trần, nhưng không loại trừ khả năng các tầng lớp cao hơn cũng áp dụng kiểu tóc giản tiện này trong các hoạt động thường nhật. Sự mộc mạc, không cầu kỳ trong việc tạo kiểu và sử dụng trang sức (nhà giàu chỉ đeo khuyên tai đồi mồi, xương, sừng mà thôi, không có vàng hoặc ngọc châu) cho thấy một khía cạnh khác của vẻ đẹp phụ nữ Đại Việt thời bấy giờ, đề cao sự tự nhiên và tiện dụng.

Kiểu tóc rẽ quạt: Sự sáng tạo trong tạo hình tóc

Kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa còn thể hiện sự sáng tạo trong cách tạo hình tóc, điển hình là bốn kiểu tóc hình rẽ quạt. Đặc điểm chung của những kiểu tóc này là tóc được tạo thành búi trên đỉnh đầu, không sử dụng “quan” (mũ). Nhìn từ phía trước, các búi tóc có hướng đi giống với hình nan quạt, với phần chân rẽ quạt được thắt dây hoặc điểm xuyết trang sức, tạo nên một vẻ đẹp độc đáo và ấn tượng.

Minh họa các kiểu tóc hình rẽ quạt, nghệ thuật tạo hình tóc của phụ nữ Việt cổ

Kiểu 1 và 2 được phỏng vẽ theo hiện vật đầu tượng thời Lý – Trần, lấy từ nguồn của Viện Viễn Đông Bác cổ (EFEO). Búi tóc được tạo hình rẽ quạt xòe lớn và cao, mang đến sự uy nghi. Trang sức ở kiểu 1 là một mảnh trang sức vàng hình tam giác gắn sát chân tóc phần hình rẽ quạt, tạo điểm nhấn lấp lánh. Trang sức ở kiểu 2 là một dải lụa đỏ buộc bao quanh chân tóc, thắt tại hai bên, mang đến sự mềm mại và màu sắc rực rỡ.

Kiểu 3 được phỏng vẽ theo hiện vật tượng đầu bùa bằng gốm men vàng Lý – Trần, hiện lưu tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam. Kiểu tóc này có phần tóc cao nhưng rẽ quạt không xòe bằng kiểu 1 và 2. Phía giữa rẽ quạt có một phần hình tròn, được phỏng dựng lại dưới dạng trâm cài dựa trên hiện vật trâm Lý – Trần bằng bạc từ bộ sưu tập tư nhân. Kiểu 4 cũng được phỏng vẽ theo hiện vật tượng đầu bùa tương tự, nhưng có phần búi tóc thấp hơn, quanh chân búi tóc cài một đai trang sức. Đai này được phỏng dựng bằng chất liệu sừng, thể hiện sự đa dạng trong việc sử dụng vật liệu trang sức.

Hiện vật đầu tượng Lý Trần với kiểu tóc rẽ quạt, di sản kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa

Những kiểu tóc rẽ quạt này không chỉ thể hiện sự khéo léo trong tạo hình tóc cổ mà còn cho thấy sự phong phú về ý tưởng và kỹ thuật làm đẹp của người phụ nữ Việt cổ. Chúng là minh chứng cho một giai đoạn lịch sử mà vẻ đẹp được tôn vinh qua sự tinh tế và khả năng sáng tạo trong từng nếp tóc.

Kiểu tóc hai bên: Vẻ đẹp thiếu nữ và tầng lớp dưới

Kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa không chỉ dành riêng cho tầng lớp quý tộc mà còn đa dạng cho mọi đối tượng trong xã hội, từ mệnh phụ, dân thường cho đến trẻ em và hầu gái. Ba kiểu tóc với đặc điểm chung là được cố định hai bên, phỏng dựng từ các hiện vật tượng đầu bùa gốm men vàng Lý – Trần và đầu tượng từ Viện Viễn Đông Bác cổ (EFEO), đã cung cấp cái nhìn sâu sắc về kiểu tóc của nhóm đối tượng này.

Cả ba kiểu tóc đều có cấu trúc chải ngôi giữa, chia đều tóc rồi cố định sang hai bên, tạo nên sự cân đối và gọn gàng. Kiểu bên trái có hai búi tóc ở hai bên, nối với nhau bằng một dải, được phỏng đoán là dây vải buộc tóc hoặc vật trang trí, tạo điểm nhấn mềm mại cho khuôn mặt. Qua quan sát nhiều hiện vật, lối trang sức tạo thành dải phía trước mái này rất phổ biến trên các tạo hình đầu tượng thời kỳ này.

Minh họa kiểu tóc hai bên, phù hợp cho trẻ em và thiếu nữ Việt thời xưa

Giải mã ý nghĩa đằng sau kiểu tóc đôi

Kiểu tóc ở giữa được buộc tóc hai bên, sau đó gấp tóc sao cho dải tóc che kín tai, cố định ngọn của dải tóc sao cho đè lên phần dây buộc. Cuối cùng, kẹp phần thấp nhất của dải tóc bằng cặp vàng, hoặc có thể là búi thành dải dài phía trước, cài trang sức hình hoa – tạm gọi “kim hoa điện” (金花鈿) – vào phần thấp nhất. Chất liệu vàng được lựa chọn bởi tính dễ tạo tác và độ phổ biến ở Đại Việt.

Kiểu tóc bên phải là tóc tết hai bên, gấp làm đôi. Dải hoa trước phần tóc mái lại xuất hiện ở bức tượng này. Ở đây, các nhà nghiên cứu lựa chọn chất liệu lụa cho hoa, dựa trên sự phù hợp về tính chất và màu sắc với tạo hình, đồng thời phỏng đoán tượng cài hoa có thể mô tả nữ quan hoặc nữ thị trong dịp lễ tết.

Những kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa này được cho là của hầu gái trẻ tuổi hoặc trẻ em gái. Lý do thứ nhất là hình dáng mặt của các bức tượng thường ngắn và tròn hơn, thể hiện độ tuổi nhỏ. Thứ hai, các nhà nghiên cứu cũng đồng tình với quan điểm của San Nguyễn trong bài nghiên cứu “Trang phục và trang sức Lý – Trần qua tư liệu khảo cổ học” rằng kiểu tóc búi hai bên có thể dành cho tầng lớp nô tì hoặc những người có vai vế thấp trong xã hội, như trẻ em. Việc sử dụng màu đỏ cho dải dây buộc cũng được tham khảo từ các tranh vẽ nô tì, trẻ em thời Đường và Tống của Trung Quốc.

Kiểu tóc hình con ốc: Sự giao thoa văn hóa mỹ thuật

Kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa mang tên hình con ốc là một minh chứng sống động cho sự giao thoa văn hóa và thẩm mỹ tinh tế của người Đại Việt trong các triều đại Lý – Trần. Kiểu tóc này được phỏng vẽ lại theo hiện vật đầu tượng Lý – Trần, tìm thấy tại quận Ba Đình, Hà Nội, hiện đang lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử Việt Nam. Đây là một trong những phong cách tóc cổ truyền độc đáo, thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu và những người yêu văn hóa.

Kiểu tóc có tạo hình là một búi lớn hai vòng trên đỉnh đầu, với chóp nhọn như hình con ốc, tạo nên sự uyển chuyển và mềm mại. Phía trước phần tóc mai có buộc một chuỗi hạt, kết thúc bằng dải dây thắt ngay sau tai, được tái hiện bằng chất liệu ngọc trai trắng. Điều này cho thấy lối trang sức bằng dải trước phần tóc mai và dải dây thắt hai bên tai rất phổ biến trên các đầu tượng được tạo tác trong thời kỳ Lý – Trần, và không loại trừ khả năng lối trang sức này cũng được sử dụng trong thực tế đời sống.

Minh họa kiểu tóc hình con ốc, một phong cách tóc độc đáo của phụ nữ Việt cổ

Mặc dù phần phía sau của bức tượng có hư hại, nhưng hình dạng tổng thể của tóc vẫn được bảo toàn. Để làm rõ hơn về nguồn gốc và ảnh hưởng, các nhà nghiên cứu đã kết hợp đối chiếu sang các nước đồng văn. Tại Trung Quốc, có thể tìm thấy kiểu tóc “đơn loa kế” (單螺髻) tồn tại trên bức bích họa tại khu mộ cổ Astana, niên đại khoảng giữa thế kỷ VIII. Sự tương đồng này cho thấy mối liên hệ văn hóa chặt chẽ giữa Đại Việt và các nền văn minh khu vực trong việc hình thành các kiểu tóc cổ trang. Ngoài ra, việc đối chiếu với một số tư liệu về các kiểu tóc thời Minh và Chăm Pa cũng giúp chúng ta hiểu rõ hơn về sự phong phú và đa dạng của nghệ thuật búi tóc trong khu vực Đông Nam Á và Đông Á.

Bích họa đơn loa kế tại mộ cổ Astana, cho thấy sự tương đồng kiểu tóc với phụ nữ Việt thời xưa

Kiểu tóc tiên nữ: Thần thái uy nghi trong không gian Phật giáo

Trong các kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa, nhóm tóc tiên nữ mang một ý nghĩa đặc biệt, gắn liền với tín ngưỡng Phật giáo và nghệ thuật điêu khắc. Hai kiểu tóc tiên nữ được phỏng vẽ dựa trên các hiện vật quý giá như tượng Kinnari đánh trống tại chùa Phật Tích (niên đại 1057, thời Lý) và đầu tượng tiên nữ chùa Phật Tích, cùng hiện vật đầu tượng Lý – Trần tìm thấy tại quận Ba Đình, Hà Nội. Các tác phẩm này hiện đang được lưu giữ tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và Bảo tàng Lịch sử Việt Nam.

Dựa theo hiện vật, phần tóc chính của cả hai kiểu đều được búi thành một cuộn lớn trên đỉnh đầu, tạo nên vẻ uy nghi và thanh thoát, thể hiện thần thái siêu thoát của các vị tiên nữ.

Minh họa kiểu tóc tiên nữ thời Lý, vẻ đẹp linh thiêng của phụ nữ Việt cổ

Kiểu tóc bên phải có phần tóc mai xõa dài, dựa trên bức tượng Kinnari đánh trống, tạo nên sự mềm mại, bồng bềnh. Trang sức gồm các trang sức áp mái, tạo thành một dải trước trán với tạo hình hoa cúc và hoa sen, được gọi là “kim hoa điện” (金花鈿). Dải kim hoa điệm này gồm 7 miếng: 5 miếng hình hoa cúc và 2 miếng hình hoa sen bố trí ở hai bên vành tai, kết thúc bằng dải dây được thắt ngay sau vành tai. Phần chân búi tóc có miếng trang sức dẹt ôm lấy mặt trước chân búi tóc. Chính giữa búi tóc cài một kim hoa điện lớn, xung quanh cài các hoa điệm nhỏ hơn, làm tăng thêm sự lộng lẫy, linh thiêng.

Kiểu tóc bên trái có phần tóc búi vuốt hết lên, không để thừa tóc mai và gáy, tạo nên sự gọn gàng và tinh tế. Trang sức gồm một dải trang sức gồm 5 chiếc lá, dựng đứng bao quanh đầu, cấu tạo giống như chiếc mũ Ngũ Phật, mang phong cách Phật giáo rõ rệt. Dải này cũng được kết thúc bằng dải dây được thắt ngay sau vành tai. Chính giữa búi tóc cài một trang sức hình hoa lớn, làm điểm nhấn cho toàn bộ kiểu tóc.

Chất liệu vàng được lựa chọn làm các trang sức này vì độ phổ biến ở Đại Việt và tính dễ tạo tác của nó. Kiểu tóc bên phải được vẽ dựa trên tượng tiên nữ Kinnari, còn kiểu bên trái được xếp vào nhóm các kiểu tóc tiên nữ dựa trên cuộn tóc lớn trên đỉnh đầu và dải trang sức hình lá trước trán mang phong cách Phật giáo. Tuy nhiên, không thể phủ nhận khả năng các kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa này vẫn được sử dụng trong cuộc sống hàng ngày của các nữ tu, phật tử hoặc trong các nghi lễ tôn giáo.

Di sản kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa và ý nghĩa đương đại

Các kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa là một phần quý giá của di sản văn hóa dân tộc, chứa đựng những câu chuyện lịch sử, nghệ thuật và triết lý sống. Từ những búi tóc cầu kỳ của mệnh phụ cho đến sự giản dị của tóc thường dân xưa, mỗi kiểu tóc đều phản ánh một khía cạnh riêng biệt của đời sống xã hội Đại Việt. Việc nghiên cứu và tái hiện những phong cách tóc cổ truyền này không chỉ giúp chúng ta hiểu rõ hơn về quá khứ mà còn truyền cảm hứng cho thế hệ hiện tại trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa.

Những nỗ lực của các nhóm nghiên cứu như Đại Việt Phong Hoa đã mang lại một cái nhìn trực quan, sống động về vẻ đẹp phụ nữ Việt cổ. Chúng ta có thể thấy rõ sự tinh tế trong việc kết hợp giữa tóc và trang sức, sự ảnh hưởng từ các nền văn hóa khác nhưng vẫn giữ được nét đặc trưng của Việt Nam. Đây là nền tảng quan trọng để thế hệ trẻ thêm yêu và tự hào về nghệ thuật làm tóc của cha ông.

Việc khám phá các kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa không chỉ là một hành trình tìm về quá khứ mà còn là cách để chúng ta kết nối với những giá trị cốt lõi, làm phong phú thêm đời sống tinh thần và thẩm mỹ đương đại. Lyve hy vọng rằng bài viết này đã mang đến cho bạn những thông tin hữu ích và góc nhìn mới mẻ về vẻ đẹp tóc của người phụ nữ Việt trong lịch sử.

Câu hỏi thường gặp về kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa

1. Các kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa được nghiên cứu dựa trên những nguồn tài liệu nào?
Các kiểu tóc này chủ yếu được nghiên cứu dựa trên hiện vật khảo cổ như mảnh gạch trang trí hình người, tượng đầu bùa gốm men vàng Lý – Trần, đầu tượng từ Viện Viễn Đông Bác cổ (EFEO), cùng các ghi chép trong sử liệu thành văn như “Nhật dụng thường đàm”, “Trần Cương Trung thi tập”, “Kiến văn tiểu lục” và các tư liệu đối chiếu từ các nước đồng văn.

2. Kiểu tóc mệnh phụ thời Lý – Trần có đặc điểm gì nổi bật?
Kiểu tóc mệnh phụ nổi bật với phần tóc bồng ra ôm hai bên rìa mặt từ thái dương đến gò má, làm nổi bật gương mặt tròn trịa, phúc hậu. Tóc mái được vuốt lên trên, không rẽ ngôi, và thường được cài lược phát tử hoặc các trang sức bằng vàng tinh xảo.

3. Tại sao vàng là chất liệu phổ biến cho trang sức tóc thời Lý – Trần?
Vàng phổ biến do ba lý do: Đại Việt thời Lý có nguồn vàng dồi dào, người Việt xưa rất chuộng sử dụng vàng (thể hiện qua việc mua vải sợi vàng từ nhà Tống và các vật phẩm dát vàng), và vàng có tính chất vật lý dễ tạo tác thành các món trang sức tinh xảo.

4. Kiểu tóc hình ngọn bút lông phản ánh điều gì về phụ nữ thời Trần?
Kiểu tóc hình ngọn bút lông, với đặc điểm tóc cắt ngắn, buộc trên đỉnh đầu như bút và không vuốt sáp, phản ánh sự giản dị, mộc mạc và tiện dụng. Kiểu tóc này được cho là phổ biến ở nữ thường dân, tuy nhiên cũng có thể được tầng lớp cao hơn áp dụng trong sinh hoạt hàng ngày.

5. Các kiểu tóc hai bên thường dành cho tầng lớp nào trong xã hội Lý – Trần?
Các kiểu tóc hai bên, như búi hoặc tết tóc hai bên, thường được cho là của hầu gái trẻ tuổi hoặc trẻ em gái. Điều này dựa trên hình dáng mặt của các tượng khắc (thường tròn và nhỏ hơn) và các nghiên cứu cho rằng chúng có thể là biểu tượng cho tầng lớp nô tì hoặc những người có vai vế thấp trong xã hội.

6. Kiểu tóc hình con ốc có nét tương đồng với văn hóa nào khác?
Kiểu tóc hình con ốc của phụ nữ Lý – Trần có nét tương đồng với kiểu tóc “đơn loa kế” (單螺髻) trên bích họa tại khu mộ cổ Astana ở Trung Quốc (thế kỷ VIII), cho thấy sự giao lưu văn hóa và ảnh hưởng qua lại trong khu vực.

7. “Kim hoa điện” (金花鈿) là gì và có ý nghĩa như thế nào trong trang sức tóc?
“Kim hoa điện” (金花鈿) là một loại trang sức hình hoa, thường được làm bằng vàng, dùng để cài lên tóc hoặc trán. Nó thể hiện sự tinh xảo trong chế tác trang sức và thường được sử dụng để làm đẹp, tăng thêm vẻ lộng lẫy và quý phái cho các kiểu tóc cổ.

8. Việc tái hiện các kiểu tóc phụ nữ Việt thời xưa có ý nghĩa gì đối với văn hóa hiện đại?
Việc tái hiện này giúp bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, cung cấp cái nhìn chân thực về vẻ đẹp và phong tục của người phụ nữ Việt cổ. Nó còn truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ về tình yêu văn hóa dân tộc và niềm tự hào về nghệ thuật làm đẹp truyền thống.